Cơn đau lưng âm ỉ, đặc biệt nặng hơn vào ban đêm và sáng sớm, kèm theo cảm giác cứng đờ khó cử động, có thể không phải là một cơn đau lưng cơ học thông thường. Đây có thể là những dấu hiệu đầu tiên của viêm cột sống dính khớp (Ankylosing Spondylitis – AS), một bệnh lý viêm khớp mạn tính có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng sống nếu không được nhận biết và can thiệp kịp thời.

Ảnh minh họa Viêm cột sống dính khớp

Viêm cột sống dính khớp (Ankylosing Spondylitis – AS): Dấu hiệu sớm, chẩn đoán và điều trị hiệu quả

Viêm cột sống dính khớp là một bệnh viêm khớp mạn tính. Bệnh chủ yếu ảnh hưởng đến cột sống và khớp cùng chậu (khớp nối giữa xương cùng và xương chậu). Đây là nguyên nhân phổ biến gây đau lưng kéo dài ở người trẻ.

Bệnh thường khởi phát trước 45 tuổi. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, tình trạng viêm kéo dài có thể dẫn đến dính cứng các đốt sống. Khi đó, cột sống mất độ linh hoạt, dễ biến dạng và gây hạn chế vận động.

Tin tốt là viêm cột sống dính khớp có thể kiểm soát tốt. Điều quan trọng nhất là chẩn đoán sớm và áp dụng phác đồ điều trị toàn diện.

Trong bài viết này, Hải An Care sẽ giúp bạn hiểu rõ từ A–Z về bệnh. Bạn sẽ biết cách nhận diện đau lưng kiểu viêm, cách chẩn đoán, phương pháp điều trị và các bài tập hỗ trợ tại nhà.

Viêm cột sống dính khớp là gì?

Viêm cột sống dính khớp (Ankylosing Spondylitis – AS) là một dạng bệnh thuộc nhóm lớn hơn gọi là viêm cột sống thể trục (axial Spondyloarthritis – axSpA).

Đây là bệnh viêm khớp mạn tính. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng viêm tại:

• Khớp cùng chậu
• Các khớp ở cột sống
• Một số khớp ngoại vi như háng, gối
• Các điểm bám gân (gân và dây chằng bám vào xương)

Theo thời gian, phản ứng viêm kéo dài có thể khiến cơ thể hình thành xương mới. Điều này dẫn đến dính khớp và làm giảm khả năng vận động.

Phân loại viêm cột sống thể trục (axSpA)

Trong thực hành lâm sàng, axSpA thường được chia thành hai thể:

1) Viêm cột sống thể trục không có tổn thương trên X-quang (non-radiographic axSpA)

Ở giai đoạn này, người bệnh có triệu chứng rõ. Tuy nhiên, phim X-quang chưa thấy tổn thương khớp cùng chậu.

Muốn phát hiện viêm, bác sĩ thường cần chỉ định MRI.

2) Viêm cột sống dính khớp (radiographic axSpA hay AS)

Đây là giai đoạn tiến triển hơn. Khi đó, tình trạng viêm khớp cùng chậu đã gây tổn thương cấu trúc rõ ràng trên phim X-quang.

Cơ chế bệnh viêm cột sống dính khớp

Viêm cột sống dính khớp liên quan chặt chẽ đến hệ miễn dịch. Cơ thể có thể xảy ra tình trạng “tự tấn công” vào các mô quanh khớp.

Tình trạng này kích hoạt phản ứng viêm kéo dài. Một số chất trung gian viêm quan trọng thường được nhắc đến gồm:

• TNF-α
• IL-17

Các chất này đóng vai trò then chốt trong quá trình gây viêm và phá hủy mô khớp.

Nguyên nhân viêm cột sống dính khớp

Hiện nay, nguyên nhân chính xác của bệnh vẫn chưa được xác định hoàn toàn. Tuy nhiên, y học ghi nhận bệnh có liên quan đến nhiều yếu tố.

Các nhóm yếu tố phổ biến gồm:

• Di truyền
• Miễn dịch
• Môi trường sống
• Thói quen sinh hoạt

Bệnh thường xảy ra khi có sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và các tác nhân kích hoạt bên ngoài.

Gen HLA-B27 và mối liên quan với bệnh

HLA-B27 là yếu tố di truyền quan trọng nhất liên quan đến viêm cột sống dính khớp.

Khoảng 80–90% bệnh nhân AS có mang HLA-B27. Tuy nhiên, không phải ai mang gen này cũng sẽ mắc bệnh.

Điều cần hiểu rõ:

• HLA-B27 không phải nguyên nhân trực tiếp
• Đây là yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh
• Nếu gia đình có người bị AS, nguy cơ của bạn cũng cao hơn

Ai dễ mắc viêm cột sống dính khớp?

Viêm cột sống dính khớp thường gặp ở người trẻ. Nam giới có xu hướng mắc nhiều hơn nữ.

Các yếu tố nguy cơ phổ biến gồm:

• Nam giới (tỷ lệ cao hơn nữ khoảng 2–3 lần)
• Tuổi khởi phát thường từ 20–40
• Tiền sử gia đình có người mắc bệnh
• Mang gen HLA-B27
• Hút thuốc lá
• Tiền sử nhiễm trùng đường ruột hoặc tiết niệu (một số trường hợp)

Triệu chứng viêm cột sống dính khớp: dấu hiệu sớm dễ bỏ qua

Điểm quan trọng nhất để phát hiện sớm là nhận biết đau lưng kiểu viêm. Đây là triệu chứng cốt lõi của bệnh.

Đau lưng kiểu viêm là gì?

Đau lưng kiểu viêm có đặc điểm rất khác so với đau lưng do thoái hóa hoặc sai tư thế.

Các dấu hiệu điển hình gồm:

• Khởi phát âm ỉ, từ từ
• Thường xuất hiện trước 45 tuổi
• Đau kéo dài trên 3 tháng
• Đau tăng khi nghỉ ngơi
• Đau nhiều về đêm hoặc sáng sớm
• Giảm rõ rệt khi vận động hoặc tập thể dục

Nếu bạn đau lưng kéo dài nhưng càng vận động càng dễ chịu, cần đặc biệt cảnh giác.

Cứng lưng buổi sáng: dấu hiệu quan trọng

Người bệnh thường cảm thấy cứng đờ vùng thắt lưng khi vừa ngủ dậy. Cảm giác này thường kéo dài trên 30 phút.

Sau khi đi lại hoặc vận động nhẹ, tình trạng cứng lưng sẽ giảm dần.

Đau mông và viêm khớp cùng chậu

Một triệu chứng rất đặc trưng là đau vùng mông.

Đau thường có tính chất:

• Âm ỉ
• Đau một bên hoặc cả hai bên
• Có thể đau luân phiên hai bên

Triệu chứng này thường liên quan đến viêm khớp cùng chậu (sacroiliitis).

Hạn chế vận động cột sống

Theo thời gian, người bệnh có thể gặp khó khăn khi:

• Cúi người
• Ngửa lưng
• Xoay người
• Đứng thẳng lâu

Nếu bệnh tiến triển nặng, cột sống sẽ giảm linh hoạt rõ rệt.

Biểu hiện ngoài khớp của viêm cột sống dính khớp

Viêm cột sống dính khớp không chỉ ảnh hưởng đến cột sống. Bệnh còn có thể gây các vấn đề ngoài khớp.

Một số biểu hiện thường gặp gồm:

Viêm màng bồ đào (viêm mắt)

Đây là biến chứng phổ biến nhất ngoài khớp.

Dấu hiệu thường gặp:

• Mắt đỏ đột ngột
• Đau nhức mắt
• Nhạy cảm ánh sáng (sợ sáng)
• Nhìn mờ

Trường hợp này cần khám chuyên khoa mắt sớm.

Viêm điểm bám gân

Người bệnh có thể đau ở những vị trí gân bám vào xương, thường gặp nhất là:

• Gân gót Achilles (đau gót chân)
• Cân gan chân (đau lòng bàn chân)

Mệt mỏi và sụt cân nhẹ

Một số người có cảm giác mệt kéo dài. Cơ thể có thể suy nhược do viêm mạn tính.

Phân biệt viêm cột sống dính khớp với đau lưng cơ học

Rất nhiều người nhầm lẫn AS với thoát vị đĩa đệm hoặc đau lưng do ngồi sai tư thế.

Dưới đây là điểm khác biệt quan trọng.

Đặc điểm đau lưng kiểu viêm (AS)

• Khởi phát từ từ
• Đau tăng khi nghỉ ngơi
• Đau nhiều về đêm và sáng sớm
• Cứng khớp buổi sáng kéo dài > 30 phút
• Cải thiện khi vận động
• Đáp ứng tốt với NSAIDs

Đặc điểm đau lưng cơ học (thoái hóa, sai tư thế)

• Khởi phát đột ngột sau vận động
• Đau tăng khi làm việc, mang vác
• Giảm khi nghỉ ngơi
• Cứng nhẹ hoặc không đáng kể
• Đáp ứng tốt với thuốc giảm đau thông thường

Nếu bạn có nhiều dấu hiệu nghi ngờ đau lưng kiểu viêm, đừng chờ “tự hết”.

Khi nào cần đi khám bác sĩ?

Bạn nên đi khám sớm nếu có một trong các dấu hiệu sau:

• Đau lưng kéo dài trên 3 tháng
• Đau nhiều về đêm hoặc sáng sớm
• Cứng lưng buổi sáng > 30 phút
• Đau mông luân phiên
• Đau lưng giảm khi vận động
• Đỏ mắt, đau mắt tái phát
• Tiền sử gia đình có người mắc bệnh

Chẩn đoán sớm sẽ giúp bạn tận dụng “giai đoạn vàng” để kiểm soát bệnh.

Chẩn đoán viêm cột sống dính khớp như thế nào?

Việc chẩn đoán AS không chỉ dựa vào một xét nghiệm đơn lẻ. Bác sĩ sẽ kết hợp nhiều yếu tố.

1) Thăm khám lâm sàng và khai thác bệnh sử

Bác sĩ sẽ hỏi kỹ về:

• Đặc điểm đau lưng
• Thời gian đau
• Thời gian cứng khớp buổi sáng
• Triệu chứng ngoài khớp
• Tiền sử gia đình

Một số test có thể được thực hiện gồm:

• Test Schober
• Đo độ giãn lồng ngực
• Đo khoảng cách chẩm – tường

2) Xét nghiệm máu

Các xét nghiệm thường được chỉ định gồm:

• HLA-B27
• CRP
• ESR (tốc độ máu lắng)

CRP và ESR thường tăng khi bệnh đang hoạt động. Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng tăng.

3) Chẩn đoán hình ảnh (X-quang và MRI)

• X-quang: thường được chỉ định đầu tiên
• MRI: có giá trị cao nhất ở giai đoạn sớm

MRI có thể phát hiện viêm trước khi tổn thương xuất hiện rõ trên X-quang.

4) Tiêu chuẩn chẩn đoán

Bác sĩ có thể dựa vào các bộ tiêu chuẩn quốc tế như:

• Tiêu chuẩn ASAS (axSpA)
• Tiêu chuẩn New York sửa đổi (AS)

Tiến triển của viêm cột sống dính khớp

Nếu không điều trị, viêm mạn tính có thể dẫn đến xơ hóa và canxi hóa dây chằng quanh cột sống.

Theo thời gian, các đốt sống có thể dính lại với nhau. Hình ảnh X-quang có thể xuất hiện dạng “cột sống cây tre”.

Biến chứng nguy hiểm của viêm cột sống dính khớp

AS có thể gây nhiều biến chứng nếu bệnh tiến triển nặng.

Biến dạng cột sống

Người bệnh có thể bị:

• Gù lưng
• Ưỡn cổ
• Mất đường cong sinh lý

Tư thế xấu kéo dài sẽ ảnh hưởng khả năng sinh hoạt và chất lượng sống.

Hạn chế hô hấp

Khi các khớp giữa xương sườn và cột sống bị dính, lồng ngực sẽ khó giãn nở. Điều này làm giảm dung tích phổi.

Loãng xương và gãy cột sống

Cột sống bị dính cứng nhưng lại dễ gãy hơn. Một chấn thương nhẹ cũng có thể gây gãy đốt sống.

Biến chứng ngoài khớp

• Viêm màng bồ đào tái phát gây giảm thị lực
• Tăng nguy cơ bệnh tim mạch

Điều trị viêm cột sống dính khớp theo mục tiêu (Treat-to-Target)

Điều trị hiện đại không chỉ nhằm giảm đau. Mục tiêu chính là kiểm soát viêm và đưa bệnh về trạng thái hoạt tính thấp.

Điều trị thường kết hợp:

• Thuốc
• Vật lý trị liệu
• Bài tập vận động
• Thay đổi lối sống

Điều trị bằng thuốc (theo chỉ định bác sĩ)

Thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs)

Đây là nhóm thuốc đầu tay. Thuốc giúp giảm đau và giảm cứng khớp hiệu quả.

Thuốc sinh học (Biologics)

Nếu NSAIDs không đủ hiệu quả, bác sĩ có thể chỉ định:

• Ức chế TNF-α
• Ức chế IL-17

Đây là nhóm thuốc mạnh. Thuốc giúp kiểm soát viêm tốt và làm chậm tiến triển bệnh.

Thuốc ức chế JAK (JAK inhibitors)

Đây là nhóm thuốc mới hơn, dạng uống. Thuốc có thể được cân nhắc khi các liệu pháp khác không đáp ứng.

Lưu ý an toàn trước điều trị sinh học hoặc JAK

Người bệnh thường cần tầm soát:

• Lao tiềm ẩn
• Viêm gan B, C
• Các mũi tiêm chủng cần thiết

Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng: trụ cột bắt buộc

Vật lý trị liệu đóng vai trò rất quan trọng trong điều trị AS. Mục tiêu chính là:

• Duy trì tầm vận động cột sống
• Giảm đau
• Giảm nguy cơ biến dạng
• Tăng sức mạnh cơ lõi
• Cải thiện tư thế

Tại Hải An Care, chương trình phục hồi sẽ được cá nhân hóa theo tình trạng bệnh.

Khi nào cần phẫu thuật?

Phẫu thuật chỉ được cân nhắc trong trường hợp nặng.

Ví dụ:

• Thay khớp háng khi khớp bị phá hủy nghiêm trọng
• Phẫu thuật chỉnh gù cột sống

Bài tập cho người viêm cột sống dính khớp

Tập luyện đều đặn là “liều thuốc” quan trọng nhất bạn có thể tự chủ động.

Nguyên tắc tập luyện đúng gồm:

• Tập nhẹ nhàng, đều đặn mỗi ngày
• Ưu tiên kéo giãn và mở lồng ngực
• Tăng cường cơ lõi
• Dừng lại nếu đau tăng rõ rệt

Dưới đây là một số bài tập cơ bản.

1) Kéo giãn cơ ngực

• Đứng ở khung cửa
• Đặt cẳng tay lên thành cửa, khuỷu ngang vai
• Bước một chân lên trước
• Ngả người nhẹ về phía trước đến khi căng vùng ngực

Giữ 20–30 giây. Lặp lại 2–3 lần mỗi bên.

Bài tập này giúp giảm gù và mở rộng lồng ngực.

2) Tư thế Nhân sư (duỗi cột sống ngực)

• Nằm sấp
• Chống hai cẳng tay xuống sàn
• Khuỷu tay đặt ngay dưới vai
• Nâng ngực lên, giữ hông và chân sát sàn

Giữ 5–10 giây. Lặp lại 10–12 lần.

3) Plank biến thể

• Chống cẳng tay xuống sàn
• Có thể chống bằng đầu gối nếu mới tập
• Siết cơ bụng, giữ lưng thẳng

Giữ 15–30 giây. Lặp lại 3–5 lần.

Bài tập này giúp ổn định cột sống và tăng sức mạnh cơ lõi.

4) Bài tập thở mở lồng ngực

• Ngồi hoặc đứng thẳng
• Đặt tay lên hai bên mạng sườn
• Hít sâu bằng mũi, cảm nhận lồng ngực mở rộng
• Thở ra từ từ bằng miệng

Thực hiện 5–10 nhịp thở sâu. Có thể tập nhiều lần trong ngày.

Môn thể thao tốt cho người viêm cột sống dính khớp

Các môn vận động phù hợp gồm:

• Bơi lội (tốt nhất)
• Đi bộ
• Đạp xe nhẹ
• Yoga và Pilates (đã điều chỉnh phù hợp)

Nên tránh các môn có nguy cơ va chạm cao hoặc xoay vặn cột sống mạnh.

Lối sống giúp kiểm soát viêm cột sống dính khớp

Ngoài thuốc và tập luyện, lối sống quyết định rất lớn đến tiến triển bệnh.

Bỏ thuốc lá

Hút thuốc được chứng minh làm bệnh tiến triển nặng hơn. Nó cũng làm giảm hiệu quả điều trị.

Duy trì cân nặng hợp lý

Giảm cân giúp giảm áp lực lên cột sống và khớp háng.

Chế độ ăn chống viêm

Nên ưu tiên:

• Rau xanh
• Trái cây
• Ngũ cốc nguyên hạt
• Cá giàu omega-3
• Các loại hạt

Ngoài ra, cần bổ sung đủ canxi và vitamin D để bảo vệ xương.

Tư thế ngủ đúng

• Ngủ trên nệm phẳng, chắc
• Ưu tiên nằm ngửa
• Dùng gối mỏng để tránh gập cổ

Ergonomics tại nơi làm việc

• Màn hình ngang tầm mắt
• Ghế ngồi hỗ trợ lưng
• Đứng dậy giãn cơ sau mỗi 30–45 phút

Viêm cột sống dính khớp có ảnh hưởng đến công việc, thể thao và mang thai không?

Làm việc

Bạn vẫn có thể làm việc bình thường. Tuy nhiên, cần chú ý tư thế và giãn cơ thường xuyên.

Chơi thể thao

Bạn nên ưu tiên các môn ít va chạm. Đừng cố “cày” kiểu vận động viên.

Mang thai

Phụ nữ mắc AS vẫn có thể mang thai và sinh con khỏe mạnh. Tuy nhiên, cần theo dõi sát và điều chỉnh thuốc phù hợp theo chỉ định bác sĩ.

Công cụ theo dõi bệnh tại nhà (BASDAI và BASFI)

Bạn có thể theo dõi mức độ bệnh bằng các thang điểm chuẩn hóa:

• BASDAI: đánh giá mức độ hoạt tính bệnh
• BASFI: đánh giá mức độ hạn chế chức năng

Việc ghi lại các chỉ số này trước khi tái khám sẽ giúp bác sĩ đánh giá diễn tiến bệnh chính xác hơn.

Kết luận

Viêm cột sống dính khớp là bệnh mạn tính. Tuy nhiên, bệnh hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu phát hiện sớm.

Chìa khóa quan trọng nhất là:

• Nhận biết đau lưng kiểu viêm
• Chẩn đoán đúng ngay từ giai đoạn đầu
• Điều trị theo mục tiêu
• Kết hợp thuốc, vật lý trị liệu và tập luyện đều đặn

Nếu bạn đang có dấu hiệu đau lưng kéo dài, cứng lưng buổi sáng hoặc đau mông luân phiên, đừng chủ quan. Bạn nên thăm khám sớm để tránh bỏ lỡ giai đoạn vàng điều trị.

Hải An Care luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn trong hành trình kiểm soát viêm cột sống dính khớp và phục hồi khả năng vận động.